Làng tranh sơn mài Hà Thái

Các làng nghề truyền thống sơn mài Hà Thái nằm trên trục đường 1A cũ, gần cầu Quan Ganh, rẽ trái vào xã Duyên Thái, đi qua cầu là đến làng. Trước đây, làng được gọi là Cư Trắng Giang, năm 1870 đổi tên thành Đông Thái và đầu thế kỷ XX nó được đặt tên là làng Hà Thái. Theo truyền thuyết, công việc sơn Hà Thái có từ khoảng thế kỷ XVII, sau đó nghề sơn bắt đầu sáng sủa. Mảnh đất này không phải là tổ tiên của nghề sơn Việt Nam, nhưng ở phường sơn Hà Thái rất quan trọng vì có rất nhiều thợ thủ công tài năng, có tay nghề và sáng tạo.

Địa chỉ:

Vào đầu thập niên 30 của thế kỷ trước, họa sĩ đầu tiên của Trường Mỹ thuật Đông Dương đã khám phá ra các chất liệu màu khác nhau như vỏ trứng, ốc sên, thanh nẹp bằng tre … và đặc biệt là kỹ thuật mài, tạo ra những bức tranh sơn mài thực sự. Thuật ngữ sơn mài và sơn mài xuất hiện từ đó. Màu sơn sử dụng các vật liệu truyền thống như sơn mài đen, sơn màu vàng nâu làm chất kết dính, và các loại son môi, thép mạ bạc, vàng, thép, vỏ trai.

Khi mới cho ra đời loại hình này, sơn mài chỉ có ba màu: đen, sơn mica đỏ và sơn màu vàng nâu. Nhờ khám phá quá trình sáng tạo của nhiều họa sĩ, bảng màu của sơn mài bây giờ đã trở nên phong phú hơn. Màu sắc của sơn mài rực rỡ, nhưng đáng yêu, nhìn thấy được nhiều lớp. Các sản phẩm sơn mài có kiểu dáng thanh lịch, quyến rũ, kiểu dáng dân tộc như cây cọ và bến sông, phà thuyền bằngtre, vịnh Hạ Long, chùa một cột … Người ta thường lưu ý rằng sơn mài là điểm “vô lý”: muốn làm khô bản vẽ đã được sơn, bản vẽ phải được ủ trong tủ kín và độ ẩm cao. Bạn muốn xem những bức tranh mà abration để xem. Ngày nay, người ta đã xây dựng được sơn công nghiệp thành công có thể thay thế các loại sơn mài truyền thống, rất nhiều lợi thế, đặc biệt trong sản xuất dễ dàng hơn và các bức tranh màu rất phong phú.

Công việc sơn mài rất phức tạp, nhiều giai đoạn. Mỗi công đoạn đòi hỏi tính chuyên nghiệp để mài kiên nhẫn, tỉ mỉ, đam mê với việc này, nếu không, sản phẩm hoàn chỉnh sẽ không thấy được linh hồn của tác phẩm. Có thể nói công nghệ sơn mài chỉ là những yếu tố cơ bản chung, tuy nhiên sự khác biệt trong kinh nghiệm và kỹ thuật của từng nghệ nhân, từng hộ gia đình, làm nên những thay đổi kỹ thuật phù hợp với những bức tranh khác nhau như tạc tượng, khác với đồ trang trí, sơn phủ vàng … Công nghệ có thể được mô tả bằng sơn mài theo các giai đoạn chính sau đây: bó những vật liệu để cắt, trang trí, mài và đánh bóng.

Tạo hình cơ bản

Tạo hình cơ bản (đối tượng để sơn) được sử dụng trên máy xoa nền để sử dụng giấy Ba, giấy này làm từ Gỗ Đỏ nên rất dai, bền với nhiều sợi. Một phương pháp tạo hình cơ bản được thực hiện như sau: sử dụng đất phù sa (ngày nay nhân công có thể sử dụng bột đá) trộn với sơn mịn bằng giấy Ban sau đó đổ vào khe bằng gỗ. Mỗi lớp sơn lớp một lớp giấy (hoặc vật liệu để vợt muỗi), sau đó đục lỗ để sơn những viền gỗ nằm ngang tương phản với những vân dọc của gỗ. Sau đó, gỗ được sấy khô và sơn bao phủ cả mặt trước, mặt sau. Công đoạn này chủ yếu là để bảo vệ các phần thân không thấm nước, không mối mọt, môi trường phụ thuộc vào sự thiếu hụt của gỗ. Xử lý càng cẩn thận, tuổi thọ của sơn càng lâu, mỗi bức sơn mài có tuổi thọ khoảng 300 đến 400 năm.

Trang trí

Khi đã có khuôn mẫu ở trên (hoặc chạm mẫu như bình hoa, tranh thiên nhiên và những thứ khác), người sản xuất các mặt hàng keo, dán các vật liệu màu đầu tiên như vỏ trứng, ngọc trai, vàng, bạc … sau đó sơn bề mặt mài, tiếp theo là sử dụng màu sắc.

Với kỹ thuật sơn tượng và đồ nội thất như: hương, sơn mài theo chiều ngang, câu song song … công nhân làm trong phòng kín và tập trung quanh tấm chắn để tránh gió thổi vật liệu: vàng anemone, bạc anemone, tránh sơn bụi vẫn còn ướt .

Mài và làm vân

Bởi vì dầu sáng được nhuộm để vẽ, nó vẫn còn ngập trong màu bóng tạo nên chiều sâu của bức tranhvì vậy sau mỗi bản vẽ phải được mài. Người xưa sử dụng lá chuối khô làm giấy nháp. Cho đến nay, các phương pháp cuối cùng làm bức tranh tỏa sáng không có gì thay thế các phương pháp thủ công, bởi vì loại tranh này không được phép quét sơn dầu. Đó là điểm độc đáo của sơn mài. Sự thành công của sơn mài phụ thuộc rất lớn vào giai đoạn cuối cùng. Có một số chất liệu để mài và đánh bóng như  gỗ Xoan nung, tóc rối, sỏi gan gà.

Để có được màu sắc tươi vui cho sản phẩm, một giai đoạn đặc biệt là giai đoạn quan trọng của sơn. Mỗi gia đình, mỗi cơ sở có một bí mật trộn màu riêng biệt, tạo ra phong cách riêng. Trải nghiệm hỗn hợp sơn trong các phương pháp sơn truyền thống giờ đây sẽ tạo ra các kỹ thuật chuẩn bị cho sơn hiện đại. Đã có một vài thay đổi để giảm bớt các thao tác, tạo ra độ bóng mới, bền, đẹp. Nói chung, các loại sơn trộn có vai trò đặc biệt quan trọng, xác định sự thành công hay thất bại của sản phẩm. Vì vậy, bây giờ chúng tôi vẫn trộn sơn như trước đó, vẫn đòi hỏi một họa sĩ giàu kinh nghiệm để sơn từ công đoạn  nấu sơn, sơn dày, đến nấu chín . Cho dù công đoạn  nào cũng đòi hỏi nghệ nhân phải kiên nhẫn, cẩn thận.

Trong cả hai lễ hội truyền thống được tổ chức vào ngày 6 tháng 5 năm 2009 tại Huế, sơn mài Hà Thái là một trong 12 làng nghề trong cả nước như gốm Chu Đậu, Bát Tràng, Thổ Hà, Bầu Trúc, Ninh Thuận, Gốm sứ Bình Dương, Đồ gốm Quảng Nam, gốm Phước Tích (Thừa Thiên Huế), sơn mài Bình Dương, Tranh sơn mài Hà Thái đã thu hút đông đảo du khách, đặc biệt là du khách nước ngoài.

Sản phẩm sơn mài của làng nghề Hà Thái có bề mặt rất đẹp trên đồ nội thất của Trung tâm thương mại Vật liệu xây dựng và trang thiết bị nội thất Mê Linh Plaza. Đây là nơi khách nước ngoài trên đường đến sân bay có thể ghé thăm cửa hàng và các sản phẩm sơn mài Hà Thái.

Nếu bạn có cơ hội đến Hà Nội hãy dành chút thời gian thăm làng nghề Hà Thái để có cái nhìn đầu tiên về cách mà những người nghệ nhân ở đây thổi hồn vào tranh sơn mài nghệ thuật này.